بحران تنگه هرمز و تأثیر آن بر بازار روان‌کارهای مدرن (روغن موتور و گیربکس)

مقاله تحلیلی
بحران تنگه هرمز و تأثیر آن بر بازار روان‌کارهای مدرن (روغن موتور و گیربکس)

بر اساس گزارش جدید آژانس بین‌المللی انرژی (مه ۲۰۲۶) و آمار تکمیلی نشریات تخصصی صنعت روان‌کار، بحران‌های کنونی خاورمیانه شوک عرضه بی‌سابقه‌ای را در تولید و تأمین مواد اولیه این صنعت ایجاد کرده است.
از آنجا که نیاز پالایشگاه‌ها به نفت خام در بازار در سه‌ماهه دوم ۲۰۲۶ نسبت به مدت مشابه سال قبل ۴٫۵ میلیون بشکه کاهش یافته، سایر صنایع پایین‌دستی، از جمله روغن‌های پایه، نیز از تأثیر این آمار در امان نبوده‌اند.
بیش از یک میلیارد بشکه نفت خام از مدار تولیدکنندگان خلیج فارس خارج شده و در ادامه این روند، با کاهش ۲۱ درصدی ظرفیت تولید جهانی روغن پایه گروه ۳ مواجه شده‌ایم که معادل حدود ۱۰ درصد کل ظرفیت جهانی روغن پایه است و این آمار بسیار قابل‌توجه خواهد بود. کاهش ۵ میلیون بشکه‌ای تقاضای روزانه نفت خام پالایشگاه‌ها در آوریل ۲۰۲۶ نیز نشان‌دهنده افت شدید فعالیت پالایشی است.
این ارقام نشان می‌دهد ظرفیت تولید روغن پایه در خاورمیانه (به‌ویژه عربستان، امارات و بحرین) به‌شدت کاهش یافته و این روند نزولی به سایر کشورهای همسایه و حتی قاره‌های دورتر نیز سرایت کرده است. قاره اروپا که پیش از تنش‌های کنونی به دلایل دیگر کاهش ظرفیت پالایشی را تجربه کرده بود، اکنون با چالشی تازه روبه‌روست و کاهش شدید عرضه روغن پایه گروه ۳ از ظرفیت خاورمیانه به بازار تولید و مصرف آن‌ها آسیب زده است. زیرا این بازار اروپایی، به دلیل وجود خودروهای مدرن و نیاز مبرم به فرمولاسیون‌های غنی و سنتتیک برای روانکاری موتورهایشان، سهمی بین ۳۵ تا ۴۰ درصد از مصرف روغن پایه گروه ۳ را به خود اختصاص داده است. به نظر می‌رسد تولیدکنندگان اروپایی تلاش می‌کنند با جایگزینی روغن‌های پایه گروه ۲ پلاس یا گروه ۳ با کیفیت پایین‌تر از پالایشگاه‌های خاورمیانه با این چالش مقابله کنند. بنابراین افزایش هزینه روغن‌های سنتتیک در قاره سبز به‌طور فزاینده‌ای بر بازار مصرف آن‌ها سایه افکنده است. از این رو برای تعدیل این روند افزایش ۴۰ تا ۵۰ درصدی روغن‌های پایه گروه ۳، تولیدکنندگان کوشیده‌اند با تغییر فرمولاسیون، افزایش شدید قیمت را برای مصرف‌کننده قابل‌تحمل‌تر کنند که البته در نهایت به افزایش ۳۰ تا ۴۰ درصدی قیمت محصول نهایی در بازار انجامیده است.
استفاده از روغن‌های پایه گروه ۳ در فرمولاسیون روان‌کارهای خودرویی، علاوه بر انطباق با استانداردهای زیست‌محیطی تدوین‌شده توسط این کشورهای اروپایی، در راستای طول عمر و سازگاری بیشتر با آلیاژهای موتور خودرو و فواصل تعویض طولانی‌تر بوده است. با جایگزینی آن‌ها با روغن‌های پایه گروه ۲ پلاس، این بازدهی‌ها ضعیف‌تر شده و به کاهش پایداری حرارتی و افزایش مصرف روغن در موتورهای مدرن می‌انجامد.
گیربکس‌های مدرن خودروهای نسل جدید نیز با تغییر در فرمولاسیون از آسیب‌های احتمالی این بحران در امان نخواهند بود. برای مثال، روغن گیربکس CVT (گیربکس پیوسته متغیر) به گرانروی پایین، پایداری حرارتی بالا و ضریب اصطکاک دقیق برای تسمه و زنجیر نیاز دارد. اگر فرمولاسیون تغییر کند و روغن پایه گروه سه با گروه دو جایگزین شود، پایداری حرارتی کاهش می‌یابد، دمای گیربکس بالا می‌رود، عمر مفید تسمه کم می‌شود و احتمال لغزش تسمه و خرابی زودرس افزایش می‌یابد. همچنین روغن گیربکس DCT (گیربکس دوکلاچه) به گرانروی مناسب، پایداری بالا در دمای زیاد و خواص ضدسایش بالا نیاز دارد. اگر فرمولاسیون تغییر کند، می‌توان روغن گیربکس را با قیمت مناسب‌تری تولید کرد؛ اما این تغییرات می‌تواند باعث سایش زودرس کلاچ‌های دوگانه، کاهش عمر مفید گیربکس و افزایش لرزش و ناپایداری در تعویض دنده شود. این موضوع در مورد گیربکس‌های دوکلاچه ۱۰ سرعته که حساس‌تر هستند نیز صدق می‌کند و اگر از مواد اولیه حرفه‌ای استفاده نشود، عمر روان‌کار را از ۵۰ هزار کیلومتر به ۲۰ هزار کیلومتر یا کمتر کاهش می‌دهد. همین تغییرات فرمولاسیون برای گیربکس‌های AT می‌تواند به افزایش کف، کاهش راندمان هیدرولیکی، کاهش عمر مبدل گشتاور و افزایش احتمال خرابی شیرهای سلونوئیدی و هیدرولیکی بینجامد.
با توجه به شرایط کنونی خروجی پالایشگاه‌های روغن پایه گروه ۳ تا پایان ۲۰۲۶، محتمل است که قیمت این محصول راهبردی ۵۰ تا ۷۰ درصد بالاتر از قیمت پیش از بحران کنونی پیش‌بینی شود. البته این محاسبات برای کشورهای اروپایی تفسیر شده و طبیعتاً ضریب مؤثر تحریم‌ها نیز باید برای ایران محاسبه شود.
همچنین برای سایر روغن‌های پایه سنتتیک مانند پلی‌آلفااولفین‌ها، افزایش ۳۰ تا ۵۰ درصدی دور از انتظار نیست.
معمولاً شرکت‌های بزرگ و شناخته‌شده در چنین بحران‌هایی ضمن حفظ کیفیت اولیه، محصولات خود را با قیمت افزایش‌یافته در بازار عرضه می‌کنند، در حالی که تولیدکنندگان ضعیف‌تر احتمالاً با کاهش کیفیت می‌کوشند از مزیت قیمت رقابتی در بازار بهره ببرند. البته در کنار دو حالت قبلی، نباید از زیان محصولات تقلبی با برچسب جعلی در این آشفتگی بازار غافل بود.
در اینجا مصرف‌کنندگان با انتخاب درست می‌توانند از آسیب‌های پنهان محصولات نامرغوب در امان بمانند. اگر قادر به انتخاب محصول باکیفیت و گران‌قیمت نیستند، باید با در نظر داشتن عمر مفید کوتاه‌تر محصولات کم‌کیفیت، پایش منظم روان‌کارها، کوتاه‌کردن دوره سرویس‌های دوره‌ای و تعویض این سیالات مؤثر، عوامل آسیب‌زننده را در خودروی خود کنترل کنند.
مهندس علیرضا عمار محمدی
کارشناس ارشد روان‌کارهای خودرویی و صنعتی