مشاوره‌ی رایگان دریافت کنید!
ما همین حالا آمادهی پاسخگویی هستیم! برای دریافت مشاوره‌ی رایگان ثبتنام کنید.
با پردازش اطلاعات شخصی و پذیرش توافقنامهی کاربری و سیاست حریم خصوصی موافقم.
آسیب‌شناسی صنعت روغن
نوشته‌ی «آسیب‌شناسی صنعت روغن» در ماهنامه‌ی تخصصی «روان‌سازها» (شماره‌ی بیستم، خرداد و تیر ۱۳۹۶) چاپ شده و بازار روغن موتور ایران را از دید تولید، توزیع، فروش و مصرف بررسی می‌کند.
صنعت روغن و پیشرفت خودرو
صنعت خودرو و موتورسازی با سرعت چشمگیری رو به پیشرفت است و هرگاه با ظهور تکنولوژی جدید، پدیده‌ای نوظهور رخ می‌نماید، طبیعتاً صنعت روانکار هم باید پابه‌پای آن رو به جلو حرکت کند. ورود خودروهای لوکس و سوپرلوکس با سیستم‌های حرفه‌ای طراحی مکانیکی و تعدد قابل‌تأمل آن‌ها این بازار را متنوع‌تر کرده است.
تکنولوژی طراحی مکانیکی هر موتور، با فاکتورهای مشخص، سیالات روانکار خود را به‌درستی فرامی‌خواند و تولیدکنندگان آن سیالات هم با اختلاف مواد اولیه و افزودنی‌های لازم، سطوح کیفی API مورد نظر روی کالاهای تولیدشده را درج و پخش می‌کنند.
کیفیت از دید مصرف‌کننده و فروشنده
واژه‌ی کیفیت در دید بازاریابی و فروش را می‌شود برآورده‌ساختن انتظارات مشتری از کالا به‌لحاظ ارضا دانست؛ این انتظارات، ظاهر محصول، بسته‌بندی، رنگ، طرح و… هر یک تعیین‌کننده به‌نظر می‌رسد. در مورد محصولاتی که تحقیق در کیفیت‌شان تنها به روش‌های حداقل چشمی و ظاهری نمی‌تواند نتایج دقیقی داشته باشد و علاوه بر حداقل دانش فنی، داشتن دستگاه‌های آزمایشگاهی را لازم می‌داند، شاید بتوان گفت فروش محصول همان فروش تکنولوژی خواهد بود؛ که تفاوت فاحش بین محصول‌های با گرید واحد، ولی تولیدشده در تولیدی‌های مختلف می‌تواند همراه داشته باشد.
به‌گفته‌ی مقاله، تولیدکنندگان روغن موتور در ایران رقابتی بر سر سهم بیشتر از بازار مصرف دارند؛ حداقل خواسته‌ی هر واحد تولیدی این است که محصولش را در بازار عرضه کند و برای فروش کالایش نهایت سعی در کسب سهم بازار را خواهد کرد. از سوی دیگر، مسائل خُرد و کلانی هست که در بازار روغن موتور از دیدگاه آسیب‌شناسی حائز اهمیت است. به‌درستی می‌شود اذعان داشت که ضروری نیست هر مصرف‌کننده از چگونگی فرایند تولید موتور خودروی خود، تحلیل تکنولوژی مکانیکی و روغن مناسب آن همانند یک متخصص آگاه باشد؛ لذا خودروسازان روغن مناسب طراحی خود را پیشنهاد می‌دهند که با نیاز خودروی آنان مطابقت داشته باشد، و تا اینجای راه، به نگاه مصرف‌کننده مشکلی در تهیه‌ی روانکار مناسب دیده نمی‌شود.
روغن از چه راه‌هایی به بازار می‌رسد؟
مقاله می‌گوید به‌نظر می‌رسد روغن موتورهای مورد نیاز در ایران از این راه‌ها به بازار مصرف تزریق می‌شوند:
- چهار شرکت بزرگ بهران، ایرانول، سپاهان و نفت‌پارس (به‌نقل‌قول از فروشندگان، «چهار گانه‌ی دولتی»)؛
- واحدهای تولیدی خصوصی در مقیاس‌های کوچک‌تر، با بهره‌گیری از روغن پایه‌ی گروه یک تولید پالایشگاه‌های فوق‌الذکر؛
- تولیدی‌های خصوصی با استفاده از روغن پایه‌ی وارداتی گروه دو و سه و بالاتر، عمدتاً از ترکمنستان، کره و مالزی؛
- واحدهای خصوصی با تکنولوژی پالایش مجدد روغن مصرف‌شده و استفاده از مواد افزودنی لازم، که آن‌ها را هم می‌شود به لحاظ کیفی و تکنولوژی فرایند پالایش، به دو دسته‌ی معروف و گمنام تقسیم‌بندی کرد.
با کمی ساده‌اندیشی، تولید روغن موتور در حد یک بلندینگ با فرمول‌های ثابت و از پیش تعیین‌شده به‌نظر می‌رسد، ولی واقعیت روی دیگری دارد که در واقع حتی شاید بتوان آن را بسیار پیچیده‌تر از دیگر صنایع با استانداردهای قابل اثبات و بازرسی دانست.
روغن موتور مورد استفاده در بازار ایران با استفاده از مواد اولیه‌ی زیر تأمین می‌شود:
- استفاده از روغن پایه‌ی نو در گروه‌های مختلف پالایشگاه‌های داخلی و خارجی (III، II، I و سنتتیک پلی‌آلفااولفین)؛
- روغن پایه‌ی حاصل از بازیافت به روش اسیدشویی و با تقطیر با کیفیت‌های متفاوت (و حتی شاید با این آشفتگی بازار بتوان ترکیبی از روغن‌های نو با تصفیه‌ی دوم توسط بعضی تولیدکنندگان را هم خود یک گروه فرض کرد).
چند برند، یک سطح کیفی؛ قیمت‌های متفاوت
روغن‌های پایه‌ی گروه‌های مختلف (و حتی بعضی روغن‌های تصفیه‌ی دوم) و ترکیب افزودنی‌های شرکت‌های مطرح آمریکایی، اروپایی، هندی و چینی، هر کدام با ترکیب عنصری ویژه و درصد مصرف متفاوت، مشخصات فنی و قیمت تمام‌شده‌ی متفاوتی به روغن می‌دهند. با این تنوع، به‌گفته‌ی مقاله شاید دست‌کم ۳۰ برند روغن موتور با یک سطح کیفی واحد (مثلاً API SL) که روی برچسبشان نوشته شده، به بازار عرضه می‌شود.
روی همه‌ی این محصولات با مواد اولیه‌ی متفاوت، یک سطح کیفی واحد درج می‌شود که مصرف‌کننده‌ی غیرحرفه‌ای آن‌ها را هم‌تراز می‌پندارد؛ در حالی که قیمت تمام‌شده‌ی محصولات گاهی اختلاف فاحش دارد. اگر نقش کالاهای تقلبی را هم کنار بگذاریم، همین اختلاف فاحش در کیفیت و قیمت، تشویش و سردرگمی مصرف‌کننده در انتخاب کالای مناسب را بیشتر می‌کند.
تبلیغات، تخفیف و هزینه‌ی تحمیل‌شده
مقاله می‌گوید طرح‌های تبلیغاتی و اشانتیون متعدد به رسمی بی‌بدیل در بازار تبدیل شده و تولیدکنندگان هر روز با سرعت و هیجان بیشتری برای کسب سهم قفسه‌ی اتوسرویس‌های تعویض روغن به این رسم دامن می‌زنند. به‌گونه‌ای که شاید تا ۵۰ درصد قیمت فروش به اتوسرویس، به‌صورت تخفیف و هدایای مختلف در نظر گرفته می‌شود. وقتی تا مرز ۴۰ تا ۵۰ درصد قیمت کل صرف این هزینه‌ها شود، این هزینه عمدتاً از مصرف‌کننده نهایی وصول می‌شود و قیمت بالای محصول را به همراه دارد؛ و همین عاملی دیگر برای ایجاد رغبت به خرید روغن‌های ارزان‌تر و بی‌اصالت‌تر می‌شود که در درازمدت زیانش به مصرف‌کننده تحمیل می‌شود.
پالایشگاه‌های داخلی و روغن پایه
پالایشگاه‌های بزرگ داخلی با بهره‌گیری از امکانات منحصربه‌فرد و دسترسی همیشگی به لوبکات، روغن پایه‌ی گروه یک تولید می‌کنند که به عقیده‌ی بعضی متخصصان می‌شود کیفیتش را در یک گرید واحد قرار داد. در عین حال، مقدار قابل‌توجهی روغن پایه‌ی مرغوب‌تر از کشورهای اطراف، مانند ترکمنستان، به ایران وارد می‌شود. به‌نظر می‌رسد با به‌روزرسانی و طرح توسعه توسط متخصصان دلسوز، درصد تولید روغن پایه‌ی گروه دو و سه هم بالا برود، که قطعاً این مهم دلگرم‌کننده است.
استاندارد، نظارت و آگاهی مصرف‌کننده
بهره‌گیری از استانداردهای ملی ایران و نظارت مداوم آن تا حد چشمگیری راه فساد را در این میدان رقابت بسته است. اما اغلب، نبود اطلاع کافی مصرف‌کننده‌ی نهایی و گاهی خود اتوسرویس‌ها قدرت انتخاب صحیح و مناسب محصول را کم می‌کند.
حجم قابل‌توجهی از مصرف روغن موتور در ایران تولید و عرضه می‌شود و برای هیچ برندی تنگ نیست؛ یک فروشنده‌ی صادق هرگز با تنگ‌نظری نسبت به تخریب رقیب برای افزایش سهم خود عمل نمی‌کند. اما در تلاطم این بازار پرمصرف، بعضی بازاریابی‌های عمده‌فروشی رقبا را به تخریب هم ترغیب می‌کند، آن‌جا که اتوسرویس‌ها در زمان‌های مختلف از یک برند خاص تعریف می‌کنند و این خود نشان از حجم تبلیغات صنفی است.
به‌هیچ‌وجه نمی‌شود نقش چهار شرکت بزرگ دولتی را، که بیش از ۶۰ درصد نیاز بازار را تأمین می‌کنند، منکر شد؛ سیاست‌گذاری درست و دوراندیشانه‌ی آن‌ها هم به‌همان اندازه‌ی سهم بازار، برای تولیدکنندگان خصوصی که از تسهیلات ویژه برخوردار نیستند تعیین‌کننده است.
تقلب؛ و جای خالی ناظر حرفه‌ای
مقاله می‌گوید اگر تقلب در تولید روغن موتور در ایران رواج دارد، شاید «صنعت تقلب» نام‌گذاری آن بی‌راه نباشد. به‌نظر می‌رسد جای خالی متخصصان، پیشکسوتان و ناظران حرفه‌ای در کنترل این ناهنجاری‌ها کاملاً محسوس بوده؛ البته سازمان‌ها و نهادهای ذی‌ربط بی‌تحرک نبوده‌اند، اما کارنامه‌ی آن‌ها گویای این است که زحمات انجام‌شده کافی و حرفه‌ای نبوده است. اگر مدیران تصمیم‌گیرنده، مشاوران، مجریان و بازرسان کنترل‌کننده از جنس و بافت این صنعت باشند، شاید نتایج بهتری حاصل شود. بنابراین همدلی و همیاری پیشکسوتان و متخصصان صادق و دلسوز، پیش‌نیاز فعالیت سایر نهادهای برنامه‌ریز و ناظر دولتی به‌نظر می‌رسد تا به‌صورت کاملاً تخصصی و با تجربه‌ی حرفه‌ای، بر آیند نتایج را بهبود ببخشند.
یک نمونه‌ی ملموس: در خیابان‌ها با کمی دقت می‌شود تابلوها و پلاکاردهایی را دید که روی آن‌ها نوشته «تعویض روغن موتور ۴۰ هزار تومان»، در حالی که قیمت مصرف‌کننده‌ی درج‌شده روی کالای مذکور کمتر از قیمت فروش آن است. آیا این به ضرر فروشنده نیست؟ آیا قیمت‌گذاری مصرف‌کننده توسط تولیدکننده غیرواقعی بوده است؟ آیا باید نسبت به اصالت کالا شک کرد؟ این‌ها سؤال‌هایی است که ذهن خریدار نهایی را مسموم می‌کند و در نهایت آسیبش به کل باور خریدوی ظاهر می‌شود.
خلاصه‌ی نویسنده؛ چهار نکته
اگر بخواهیم جمع‌بندی گزارش را در یک پاراگراف خلاصه کنیم، آشفتگی در تولید، توزیع، فروش و مصرف روغن‌های موتور را می‌توان با این عنوان‌ها دسته‌بندی کرد:
- وجود بازار دوقطبی ناعادلانه‌ی دولتی و خصوصی به‌لحاظ قیمت؛
- ناممکن بودن تأیید کامل درستی مطالب درج‌شده روی محصولات روغن موتور و مقایسه‌ی منصفانه‌ی آن‌ها (بدون تست میدانی و کنترل عوامل فنی)؛
- سایه‌ی صنعت تقلب روی بعضی تولیدات باصالت؛
- رقابت کنترل‌نشده در ارائه‌ی طرح‌های جذاب فروش با تحمیل هزینه بر مصرف‌کننده‌ی نهایی.
کم‌توجهی‌ها و پیشنهادهای مقاله
- نبود حمایت کافی از صنایع خصوصی این صنف توسط مسئولان؛
- ناپایدار بودن و افزایش تدریجی قیمت ارز برای تهیه‌ی مواد اولیه‌ی مرغوب و مطرح دنیا؛
- نبود اطلاعات کافی در انتخاب و مصرف صحیح روغن موتور مناسب از طرف عمده‌ی مصرف‌کنندگان و بعضی اتوسرویس‌ها؛
- نیاز به کنترل کاملاً حرفه‌ای و عادلانه با اختیارات کافی در تولید، توزیع و فروش بازار روغن؛
- تدوین و احیای شرایط لازم برای اطلاع‌رسانی و فرهنگ‌سازی در این مقوله‌ی مصرف نهایی مشتری.
کیفیت واقعی؛ آزمون و ارزش خرید
مقاله می‌گوید حفظ کیفیت در بازار آشفته و رقابت‌پذیر، به‌ویژه برای تولیدکننده‌ای که از ظرفیت‌های خاص دولتی بهره نمی‌برد، کاری بس دشوار است. وقتی مصرف‌کننده آگاه نباشد، کالای باکیفیتی که بسیار ارزان تمام نمی‌شود در برابر کالای کم‌کیفیت با قیمت نازل، شانس کمتری برای فروش دارد. نمونه‌ای که نویسنده می‌آورد: رانده‌ای که سال‌ها از یک روغن موتور خوب استفاده می‌کرد و با پیگیری فروشنده به محصول باکیفیت‌تر سوئیچ کرد، ولی در کمتر از ده روز با ناراضی‌ای و ناخشنودی از خرید خود مراجعه کرد و مدعی بود خودرو در سیستم چرخشی روغن گرفتگی پیدا کرده است. اما با بررسی دقیق‌تر معلوم شد محصول جدید پاک‌کنندگی کافی داشته و مواد ناسالمِ باقی‌مانده از مصرف کالاهای قبلی را شست‌وشو داده و با خود حمل کرده بود که در نهایت باعث گرفتن خروجی پمپ روغن شده؛ در نتیجه با هزینه‌ی تعمیرات و تعویض مجدد روغن و فیلتر، راننده قضاوت نادرستی درباره‌ی محصول جدید پیدا کرد.
مقاله نتیجه می‌گیرد که بدون یک کنترل کیفی مستقل و فنی، این‌گونه اشتباه‌ها تکرار می‌شود و مصرف‌کننده‌ی آگاه هم به‌ناحق متضرر می‌شود. برای نمونه، دو نمونه روغن موتور با سطح کیفی API SN و گرید 5W30 را می‌شود در آزمایشگاه‌های مختلف سنجید و نتیجه را شفاف منتشر کرد؛ هرچند چنین آزمون‌هایی هزینه‌بر و گاهی در دسترس نیست.
برای انتخاب روغن مناسب خودروی خود از راهنمای انتخاب روغن بیتویل استفاده کنید.
منبع: ماهنامه‌ی تخصصی «روان‌سازها» (Ravansaz-ha, Specialized Journal of Industrial Lubricants)، شماره‌ی بیستم، خرداد و تیر ۱۳۹۶، صفحه‌های ۲۵ تا ۲۷؛ مقاله‌ی «آسیب‌شناسی صنعت روغن» نوشته‌ی مهندس علیرضا آمارمحمدی، مدیر فروش شرکت پترونول. توجه: وضعیت بازار در این متن مربوط به سال ۱۳۹۶ است؛ در بخش‌هایی که کیفیت تصویر پایین بود ممکن است متن با اصل اندکی تفاوت داشته باشد.