نگاهی واقع‌بینانه به سیاست‌های زیست‌محیطی

انسان، در والاترین جایگاه آفرینش، با کمال‌گرایی خود همواره کوشیده است سهم بیشتری از هر دسته از جهان هستی را به سود خود به دست آورد؛ چنان‌که شاید اگر چنین شاخصی را در سرشت خود نمی‌یافت، تا امروز بسیاری از پیشرفت‌های علمی و فنی در دسترس نبود.
او برای رسیدن به اهدافش از هیچ تلاشی دریغ نکرد، اما در سده‌های اخیر به خاری آویخته است که از دانه خود او رسته است.

مسئله محیط زیست:

عوامل طبیعی کوچک و بزرگ در تغییر و حتی نابودی شرایط مطلوب زندگی انسان چنان بوده‌اند که در طی فرایند چند میلیون‌ساله پژوهش انسان، نه‌تنها آن را تضعیف نکرد، بلکه در ظهور راه‌حل مقابله با آن، محکم‌تر و موفق‌تر شد و می‌توان گفت این‌ها شرط تکامل او بوده است.
اما از این منظر، بررسی بیشتر عوامل نامطلوب زیست‌محیطی ما را به علت اصلی آن یعنی خود انسان می‌رساند.
صنایع گوناگون چنان افسارگسیخته رشد می‌کنند که مسئله اصلی حداقل شرایط بقای انسان، یعنی عناصر حیات و محیط زیست آن، نادیده گرفته می‌شود. برای هدف این مقاله در همه عوامل اظهارنظر کارشناسی نشده است، زیرا از این نظر، نیاز بالای آن به اطلاعات فنی و حتی دسترسی به گوشه‌های پنهان مدیریت کلان دیده می‌شود، اما در چارچوب صنعت خودرو و روان‌کارهای به‌کاررفته در آن، با توجه به تجربه مطالعاتی اندک، جسارت شد که به چند نکته بیشتر توجه شود:
توسعه هیجان‌انگیز صنعت موتور و خودرو، با طراحی‌های بسیار لوکس و وسوسه‌انگیزش، مصرف‌کننده را تا حدی سردرگم کرده که گاهی آگاهانه آسیب‌های احتمالی آن لذت را پذیرفته است. طبیعتاً حذف صورت مسئله مشکل را حل نمی‌کند، اما همین کشورهای صنعتی شناخته‌شده و پیشرو در این صنعت هر روز به کاهش این آسیب‌ها، برای مثال آلاینده‌های به‌جامانده از سوخت، اندیشیده‌اند و با به‌روزرسانی گام‌به‌گام فناوری خود کوشیده‌اند روند تخریب محیط زیستشان را کاهش دهند.

اگر از دیدگاه کشورهایی که این محصولات جذاب را مصرف می‌کنند به موضوع نگاه کنیم، درمی‌یابیم که جدا از رقابت در خرید این جواهرات دوست‌داشتنی، گاهی حتی حداقل موارد ذکرشده در راهنمای مصرف‌شان هم مورد توجه قرار نمی‌گیرد و ما در خیابان‌های پرازدحام شهرهای بزرگ غرق می‌شویم و با نگاهی بی‌تفاوت به آسمان دوفازِ سیاه-آبی، پدال گاز را فشار می‌دهیم.
در نگاه نخست، موارد فوق شاید قضاوتی ناعادلانه و خودخواهانه به نظر برسد، اما توجه به مطالب زیر این باور را تا حدی تغییر خواهد داد.

کشورهای صنعتی مانند آلمان، فرانسه و … با به‌روزرسانی فناوری در خدمت حفظ و کنترل محیط زیست خود و نیز دشوارتر کردن جرایم و مجازات‌های آسیب به آن، تا آنجا پیش می‌روند که حتی غول فولکس‌واگن را زمین‌گیر می‌کنند (اشاره به جرایم سنگین تعیین‌شده برای فولکس‌واگن درباره رایانه کنترل اگزوز).
برای نمونه خودروهای دیزلی با سیستم کنترل آلایندگی طراحی می‌شوند و به کاتالیستی به نام «ادبلو» (AdBlue) نیاز دارند تا با ترکیب هم‌زمان با سوخت، با کاهش مصرف و البته با کنترل ذرات معلق باقی‌مانده از دیزل، از محیط زیست بیشتر محافظت کنند. در همین حال، در جایی دیگر با از کار انداختن این سیستم‌های جالب و مفید به‌دلیل کاهش هزینه خرید کاتالیست استاندارد، به‌آسانی خود و سایر شهروندان را فریب می‌دهند.

کاتالیست ادبلو نمونه کوچکی از مشکل ما به‌عنوان مصرف‌کننده بزرگ است. صنعت خودروسازی ما هنوز راه درازی تا رسیدن به این نقطه در پیش دارد. البته قطعاً کوشا هستند و در طول این سفر مهم افق‌های خوبی پیش رو دارند.
کنترل تولید، توزیع و مصرف صحیح روغن موتور عامل قدیمی‌تری است که هنوز به‌طور رضایت‌بخش و شایسته ساماندهی نشده است.
کشورهای مدرن و پیشرو در خودروسازی سطوح کیفی API SL یا پایین‌تر را منسوخ می‌دانند و استفاده از روغن موتورهای با سطوح منسوخ را جرم و مستوجب جریمه دانسته‌اند. با این حال، در برخی کشورها، یکی از قطب‌های نفتی جهان، صنعت روغن موتور تا آن حد مصرف‌گرا شده که نه‌تنها بازار پررونقی برای روغن‌های ارزان، گاه با کیفیتی پایین‌تر از استانداردهای جهانی، ایجاد کرده، بلکه ممکن است تولیدکنندگانی باشند که با نام‌های تجاری مشهور از روان‌کارهای کم‌کیفیت در تولید و توزیع در بازار کمتر شناخته‌شده ایران بهره می‌برند.
استفاده نادرست از روغن موتور با کیفیت نامناسب تنها به خریدار و مالک خودرو آسیب نمی‌زند. این تیتر بزرگی است که در کابوس زیست‌محیطی نوشته شده اما به‌ندرت خوانده می‌شود.
مدیران و روشنفکران جهان با فرسوده‌خواندن خودروهای قدیمی و اسقاط آن‌ها گام بسیار مهمی برداشته‌اند که شایسته تحسین است.
اکنون انتظار می‌رود با عزمی راسخ و نگاهی عمیق‌تر، در کنار متخصصان حرفه‌ای، بازار مصرف روغن موتور را که در کنترل آلایندگی خودروها نقش بسیار مهمی در محیط زیست دارد ساماندهی کنند.

هر روز با برنامه‌ریزی‌های گوناگون در ترافیک خودروهای شهرهای بزرگ مانند طرح‌های زوج و فرد شنبه و یکشنبه و …، معاینه فنی و غیره گام‌های مؤثری برداشته می‌شود، اما آیا نقش مولدتر روغن موتور در این مسیر به‌صورت حرفه‌ای بررسی و مقایسه شده است؟ آیا نتیجه اقدامات انجام‌شده برای مدیران دلسوز ما قانع‌کننده بوده است؟
کنترل صحیح همه عوامل شیمیایی و فرمولاسیون‌های متفاوت شرکت‌های تولیدی بی‌نام دشوار و شاید ناممکن به نظر می‌رسد، اما پیشنهاد می‌شود با تسریع در به‌روزرسانی استانداردهای منسوخ کشورهای پاک و موفق در محیط زیست، تولیدکنندگان و فروشندگان روغن موتور، بازار را به سمت هدفی با کیفیت بالاتر هدایت کنند. زیرا رده قیمتی به‌اشتباه به‌عنوان تعیین‌کننده‌ترین عامل انتخاب شده و با توسعه و تسریع در به‌روزرسانی سطح کیفی استانداردهای تولید، خطر اشتباه مصرف‌کنندگان سردرگم نیز کمتر خواهد شد.
به این ترتیب یکی از عوامل قابل کنترل می‌تواند برای کاهش مصرف سوخت و انرژی و در نهایت کاهش آلودگی محیط زیست به کار گرفته شود.
به نظر می‌رسد همکاری نزدیک صنایع، مهندسان تولید، مدیران و مالکان، برنامه‌ریزان خرد و کلان، به‌همراه اتحادیه‌های صنفی مربوط، در تنظیم این بازار و ایجاد فرهنگ مصرف، به‌عنوان حلقه‌هایی در زنجیره‌ای دیده می‌شوند که این بار سنگین را می‌کشند؛ عنصری که صداقت است، آن‌ها را به هم پیوند می‌دهد و نبود هر یک، موفقیت در هدف را ناممکن می‌سازد.
نگارش: مهندس علیرضا محمدی – Post DBA – مهندس شیمی